Kanunun Amacı ve Hukuk Sistemindeki Yeri
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK), 9 Haziran 1932 tarihinde kabul edilmiş ve 19 Haziran 1932 tarihli, 2128 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. İsviçre Federal İcra ve İflas Kanunu esas alınarak hazırlanan kanun, borçlarını rızasıyla ifa etmeyen borçlulara karşı alacaklıların devlet gücü (icra ve iflas organları) aracılığıyla haklarına kavuşmasını sağlayan cebri icra hukukunun temel yasasıdır.
Kanun, külli icra (iflas) ve cüzi icra (icra takipleri) olmak üzere iki ana takip rejimini düzenler. Cüzi icra kapsamında; genel haciz yoluyla ilamsız takip, kambiyo senetlerine (çek, bono, poliçe) mahsus haciz yoluyla takip, kiralanan taşınmazların ilamsız icra yoluyla tahliyesi, ilamların icrası ve rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip usulleri ayrıntılı olarak hükme bağlanmıştır.
İcra ve İflas Kanunu ayrıca borçlunun yaşamını ve mesleğini sürdürebilmesi için haczi caiz olmayan malları (m. 82-83), geçici hukuki koruma niteliğindeki ihtiyati haczi (m. 257 vd.), borçluların mali durumlarını iyileştirerek iflastan kurtulmalarına imkân tanıyan konkordato kurumunu (m. 285-309), alacaklılardan mal kaçırmaya yönelik işlemlerin hükümsüz kılınmasını sağlayan tasarrufun iptali davasını (m. 277-284) ve icra suçlarını (m. 331-354) kapsamaktadır.
Görevli Mahkeme ve Temel Usul Kuralları
Kanunun Sistematiği ve Bölüm Yapısı
Birinci - Üçüncü Bab: Teşkilat, Muhtelif Hükümler ve İlamsız İcra (Genel Haciz Yolu)
İcra daireleri ve icra mahkemeleri, şikâyet usulü (m. 16-18), ilamların icrası (m. 24-41), genel haciz yoluyla takip, ödeme emri, itiraz, itirazın iptali (m. 67) ve itirazın kaldırılması (m. 68) ile menfi tespit ve istirdat davalarını (m. 72) düzenler.
Dördüncü ve Beşinci Bab: Haciz, Paraya Çevirme ve Rehnin Paraya Çevrilmesi
Haciz talebi, haczi caiz olmayan mallar ve haklar (m. 82), maaş ve ücretlerin haczi (m. 83), üçüncü kişilerdeki alacakların haczi (m. 89), istihkak davası, elektronik satış usulü, sıra cetveli ile ipoteğin ve taşınır rehninin paraya çevrilmesini içerir.
Altıncı - Onuncu Bab: İflas, Kambiyo Senetleri, İhtiyati Haciz ve Kira Tahliyesi
İflas yoluyla takip ve iflasın tasfiyesi (m. 154-256), ihtiyati haciz (m. 257-268), kiralanan taşınmazların ilamsız icra yoluyla tahliyesi (m. 269-276) ve kambiyo senetlerine mahsus takip usullerini (m. 167-176) kapsar.
On Birinci - On Altıncı Bab: Tasarrufun İptali, Konkordato ve Ceza Hükümleri
İptal davası ve aciz vesikası (m. 277-284), konkordato ile sermaye şirketleri ve kooperatiflerin uzlaşma yoluyla yeniden yapılandırılması (m. 285-309/ü) ve taahhüdü ihlal, nafaka borcunu ödememe gibi icra-iflas suçlarını (m. 331-354) düzenler.
Uygulamada Sık Başvurulan Kritik Maddeler
Şikâyet ve Şartları
İcra ve iflas dairelerinin yaptığı muameleler hakkında kanuna muhalif olmasından veya hadiseye uygun bulunmamasından dolayı icra mahkemesine yapılacak şikâyet, bu muamelelerin öğrenildiği tarihten itibaren 7 gün içinde yapılır. Bir hakkın yerine getirilmemesinden veya sebepsiz sürüncemede bırakılmasından yahut kamu düzenine aykırılıktan dolayı her zaman şikâyet olunabilir.
Ödeme Emrine İtiraz, İtirazın İptali ve İtirazın Kaldırılması
Genel haciz yoluyla takipte borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 7 gün içinde icra dairesine itiraz edebilir; itiraz takibi durdurur (m. 62, 66). Alacaklı, itirazın tebliğinden itibaren 1 yıl içinde genel mahkemede itirazın iptali davası açabilir (m. 67) veya elinde İİK m. 68’de sayılan belgelerden biri varsa 6 ay içinde icra mahkemesinden itirazın kaldırılmasını isteyebilir.
Menfi Tespit ve İstirdat Davaları
Borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu bulunmadığını ispat için menfi tespit davası açabilir. Takibe itiraz etmemiş veya itirazının kaldırılmış olması yüzünden borçlu olmadığı bir parayı tamamen ödemek mecburiyetinde kalan şahıs ise, ödediği tarihten itibaren 1 yıl içinde genel hükümler dairesinde mahkemeye başvurarak paranın geriye alınmasını (istirdat) isteyebilir.
Haczi Caiz Olmayan Mallar ve Ücretlerin Haczi
Borçlunun ve ailesinin lüzumlu eşyası, haline münasip evi ve mesleki araçları gibi İİK m. 82’de sayılan mal ve haklar haczedilemez. Maaşlar ve her nevi ücretler ise borçlu ve ailesinin geçinmeleri için icra müdürünce takdir edilen miktar indirildikten sonra haczolunabilir; ancak haczolunacak miktar bunların dörtte birinden az olamaz (m. 83).
Alacaklar ve Üçüncü Şahıs Elinde Haciz Edilen Mallar (Haciz İhbarnamesi)
Hamiline ait olmayan veya cirosu kabil bir senede müstenit bulunmayan alacak veya sair bir talep hakkı üçüncü şahsa birinci haciz ihbarnamesi tebliğ edilerek haczedilir. Üçüncü şahıs 7 gün içinde itiraz etmezse mal yedinde veya borç zimmetinde sayılır.
Kambiyo Senetlerine Mahsus Haciz Yoluyla Takip ve İtiraz
Alacağı çek, poliçe veya emre muharrer senede (bono) müstenit olan alacaklı, kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takip yapabilir. Borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gün içinde bir dilekçe ile icra mahkemesine başvurarak borca veya imzaya itiraz edebilir.
İhtiyati Haciz Şartları
Rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcunun alacaklısı, borçlunun mevcut mallarını veya alacaklarını ihtiyaten haciz ettirebilir. Borçlunun muayyen yerleşim yeri yoksa veya mal kaçırmaya hazırlanırsa vadesi gelmemiş borçlar için de ihtiyati haciz istenebilir.
Tasarrufun İptali Davası
İptal davasından maksat, İİK m. 278, 279 ve 280’de yazılı ivazsız tasarruflar, aciz hâlinde yapılan tasarruflar ve zarar verme kastından dolayı iptale tabi tasarrufların butlanına (alacaklıya cebri icra yetkisi verilmesine) hükmettirmektir.
Sık Sorulan Sorular (İİK)
Genel haciz yoluyla ilamsız takip ile kambiyo senetlerine mahsus takip arasındaki temel fark nedir?
Genel haciz yoluyla ilamsız takipte alacaklının elinde herhangi bir belge bulunması şart değildir; borçlu ödeme emrinin tebliğinden itibaren 7 gün içinde doğrudan icra dairesine itiraz edebilir ve bu itiraz takibi kendiliğinden durdurur. Kambiyo senetlerine mahsus takipte ise alacak çek, bono veya poliçeye dayanmak zorundadır; borçlunun itiraz süresi 5 gün olup itiraz icra dairesine değil icra mahkemesine yapılır ve satıştan başka icra takip muamelelerini kendiliğinden durdurmaz.
Borçlu, ödeme emrine itiraz süresini kaçırırsa borçlu olmadığını nasıl ileri sürebilir?
Borçlu kendi iradesi dışındaki bir engelden (ağır hastalık vb.) dolayı süreyi kaçırmışsa engelin kalkmasından itibaren 3 gün içinde gecikmiş itirazda (İİK m. 65) bulunabilir. Bunun dışında, takibe itiraz etmemiş olan borçlu İİK m. 72 uyarınca genel mahkemede "menfi tespit davası" açarak borçlu olmadığının tespitini isteyebilir; borcu cebri icra tehdidi altında ödemişse ödeme tarihinden itibaren 1 yıl içinde "istirdat (geri alma) davası" açabilir.
Borçlunun tek evi ("haline münasip evi") haczedilebilir mi?
İİK m. 82/1-12 uyarınca borçlunun "haline münasip evi" haczedilemez (meskeniyet iddiası). Ancak evin kıymeti fazla ise bedelinden haline münasip bir yer alınabilecek miktarı borçluya bırakılmak üzere haczedilerek satılabilir. Borçlu, haczi öğrendiği tarihten itibaren 7 gün içinde icra mahkemesine şikâyet yoluyla meskeniyet iddiasında bulunabilir; ipotekli alacaklarda (zorunlu konut kredisi vb. hariç) bu kural uygulanmaz.
İtirazın iptali davası hangi sürede açılır ve icra inkâr tazminatının şartı nedir?
İİK m. 67 uyarınca takibine itiraz edilen alacaklı, itirazın kendisine tebliği tarihinden itibaren 1 yıl içinde genel mahkemede itirazın iptali davası açabilir. Bu davada borçlunun itirazının haksızlığına karar verilirse borçlu; takibinde haksız ve kötü niyetli görülürse alacaklı, diğer tarafın talebi üzerine likit (belirli veya belirlenebilir) alacaklarda hükmolunan meblağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere icra inkâr (veya kötüniyet) tazminatına mahkûm edilir.
İİK İle İlgili Bağlantılı Hukuk Rehberleri
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Emsal İçtihatlar (İBK)
- Rehinle Teminat Altına Alınmış ve Kambiyo Senedine Bağlanmış Alacakta Takip Yolu — Yargıtay İBK 2021/2 E., 2023/1 K.
- Mahkeme İlamına Dayalı Alacak İçin İlamsız İcra Takibi Yapılamaması — Yargıtay İBK 2017/2 E., 2017/3 K.
- MERNİS Adresine Doğrudan TK m. 21/2 Tebligatı Yapılması — Yargıtay İBK 2019/2 E., 2020/3 K.
İlgili Hesaplama Araçları
Bu sayfada yer alan kanun özetleri ve madde açıklamaları genel bilgilendirme amacıyla derlenmiştir. Güncel kanun değişiklikleri için Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr) esas alınmalıdır.